ขนาดระหว่างเส้นซุ้ม 2.3×3.3 ซม. ขนาดองค์พระ 2.3×3.5 ซม. พระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ใหญ่องค์นี้ หากพิจารณาตามพุทธศิลป์และวรรณะเนื้อหา จัดอยู่ในกลุ่ม พระสมเด็จวัดระฆัง ยุคปลาย (ช่วงประมาณ พ.ศ. 2408 – 2415) ซึ่งเป็นยุคที่สร้างโดยฝีมือการแกะบล็อกแม่พิมพ์ของ หลวงวิจารณ์เจียรนัย ช่างทองหลวงในราชสำนัก จากลักษณะทางกายภาพ พิมพ์ทรง และเนื้อหาธรรมชาติของพระสมเด็จองค์ในภาพ สามารถวิเคราะห์รายละเอียดตามหลักการพิจารณาพระเครื่องกลุ่มพระสมเด็จได้ดังนี้ครับ 1. พิมพ์ทรง (Phra Pim) พระองค์นี้จัดเป็น พระสมเด็จ พิมพ์ใหญ่ (หรือพิมพ์พระประธาน) โดยมีจุดพุทธลักษณะที่เด่นชัดดังนี้: · พระพักตร์และพระเกศ: พระพักตร์ (ใบหน้า) มีลักษณะกลมรีคล้ายผลมะตูม เส้นพระเกศ (ผม) พุ่งเรียวยาวขึ้นไปชนซุ้มครอบแก้ว หรือที่มักเรียกกันว่าลักษณะเกศพาดซุ้ม/เกศทะลุซุ้ม · องค์พระและวงแขน: พระอังสา (ไหล่) ดูผึ่งผาย วงพระกร (วงแขน) ทอดโค้งมนในลักษณะประสานมือคล้ายรูปหัวใจหรือวงคว่ำ มีส่วนหน้าอกที่นูนเด่นและเอวคอดลงตามพุทธศิลป์แบบพิมพ์ใหญ่ · ฐานพระ: ประทับบนฐาน 3 ชั้นอย่างมั่นคง โดยฐานชั้นบนสุดและชั้นกลางมีลักษณะเป็นฐานสิงห์ คมชัดขนานไปกับแนวหน้าตัก ส่วนฐานชั้นล่างสุดเป็นฐานหมอนหน้ากระดานทึบ · เส้นซุ้มครอบแก้ว: เส้นซุ้มหวายผ่าซีกมีความหนา อวบอิ่ม และทอดโค้งครอบคลุมองค์พระอย่างได้สัดส่วนสมบูรณ์ · ลักษณะการตัดขอบข้างพอดีกับเส้นกรอบบังคับพิมพ์หรือกรอบกระจก 2. เนื้อหาและวรรณะสี (Amulet Substance & Color) · เนื้อดินสอเหลือง / เนื้อแก่กล้วย: วรรณะขององค์พระออกสีขาวอมเหลืองเข้มจนถึงเหลืองฉ่ำ (บางท่านเรียกเนื้อกล้วยสุก หรือเนื้อดินสอเหลือง) ซึ่งเกิดจากการผสมผสานมวลสารสำคัญ อาทิ ปูนเปลือกหอยดิบและสุก, ผงพุทธคุณทั้ง 5, กล้วยน้ำว้า, และใช้น้ำมันตังอิ๊วเป็นตัวประสานเนื้อ [1, 2] · คราบความเก่า: ปรากฏคราบฝ้ารักและคราบตังอิ๊วสีน้ำตาลเหลืองผุดซึมจากในเนื้ออย่างเป็นธรรมชาติ ผิวพระมีความหนึกนุ่ม ไม่แห้งกระด้าง ซึ่งแสดงถึงอายุความเก่าเกินกว่าร้อยปี · การขับน้ำมันตังอิ๊วหรือน้ำมันจันทน์: ในขั้นตอนการสร้างพระสมเด็จ มักจะมีการผสมน้ำมันตังอิ๊วหรือน้ำมันเพื่อเป็นตัวประสานเนื้อปูนเปลือกหอย เมื่อเวลาผ่านไปยาวนานหลายสิบหรือร้อยปี น้ำมันเหล่านี้จะค่อย ๆ ถูกขับระเหยออกมาเคลือบอยู่บริเวณผิวชั้นนอก ทำให้เกิดคราบเหนอะหรือวรรณะสีขาวอมเหลืองไปจนถึงสีน้ำตาลฉ่ำมันวาว · การซึมซับของเนื้อรักเก่า: พระสมเด็จบางองค์ในอดีตมีการลงรักปิดทองเอาไว้ เมื่อรักดำหรือรักน้ำเกลี้ยงกะเทาะหลุดล่อนออกไปตามกาลเวลา ยางรักจะทิ้ง "ฝ้ารัก" หรือคราบสีเหลืองคล้ำ ที่ซึมลึกติดอยู่ในเนื้อพระ กลายเป็นคราบสีเหลืองอมน้ำตาลฝังแน่นอยู่ตามซอกมุม · ส่วนผสมของมวลสารพิเศษ: ในตำราโบราณมีการระบุถึงการนำมวลสารที่มีสีเหลืองมาบดผสม เช่น ดินสอเหลือง (ขมิ้น) กล้วยน้ำว้าสุก เนื้อขนุนสุก หรือเกสรดอกไม้มงคลแห้งนานาชนิด ซึ่งส่งผลให้วรรณะเนื้อพระที่ได้มีความนุ่มนวลและออกไปทางโทนสีเหลืองโดยตรง · ปฏิกิริยาจากการสัมผัสและเหงื่อไคล: เมื่อพระเครื่องผ่านการถูกสัมผัส บูชา หรือเลี่ยมจับขอบห้อยคอ คราบแป้งโรยพิมพ์สีขาวที่คลุมผิวอยู่เดิมจะหลุดไป และเมื่อเนื้อปูนทำปฏิกิริยากับความชื้นและไอเหงื่อไคลของมนุษย์ จะช่วยขับให้คราบความเก่าสีเหลืองเข้มเด่นชัดขึ้นมา · คราบความเก่า: บริเวณพื้นผิวปรากฏคราบแป้งโรยพิมพ์ คราบน้ำมันตังอิ๊ว หรือคราบรักเก่าที่ลอกออก แทรกซึมอยู่ตามซอกลึกและพื้นผิว ทำให้พระดูมีมิติและไม่เรียบตึงจนเกินไป 3. ธรรมชาติและความเก่า (Natural Aging Character) · การยุบ ย่น และหดตัว: บนผิวพระมีร่องรอย การยุบตัวและรอยปริแยก ตามกาลเวลาอย่างเป็นธรรมชาติ ซึ่งเกิดจากการเซ็ตตัวของเนื้อปูนเปลือกหอยและมวลสารผงพุทธคุณเมื่อผ่านเวลาอันยาวนาน · ความหนึกนุ่ม: แม้เนื้อจะดูแห้งผากจากคราบฝุ่นและแป้งที่เกาะผิวหน้า แต่เนื้อแท้ภายในยังคงความหนึกนุ่มและซ่อนรอยแยกรอยรานขนาดเล็ก (รอยรานแบบใยแมงมุม) ไว้ใต้ผิว · ขอบข้าง: มีร่องรอยการตัดขอบที่ค่อนข้างเรียบร้อย แต่แฝงไปด้วยความปริอ้าและรอยมนตามขอบมุม ซึ่งสะท้อนถึงกรรมวิธีการกดพิมพ์และการตัดข้างแบบโบราณ ด้านหลังของพระสมเด็จองค์นี้ สามารถจำแนกและอธิบายรายละเอียดได้ดังนี้ครับ 1. ลักษณะพื้นผิวและความแห้งย่น (Surface Texture) · ความหดตัวและรอยย่นตามธรรมชาติ: พื้นผิวมีรอยยุบ ย่น และแยกตัวอันเนื่องมาจากอายุความแห้งของเนื้อปูนเปลือกหอยและมวลสาร ผิวพรรณไม่เรียบตึง มีลักษณะขรุขระเป็นคลื่นต่ำ-สูง คล้าย "ผิวมะระ" หรือ "หลังแบบสังขยา" · รอยแยกตามขอบ: บริเวณขอบรอบองค์พระปรากฏรอยปริแยก รอยมนจากการกะเทาะ และการหดตัวของเนื้อพระตามกาลเวลา ไม่เป็นเหลี่ยมคมสม่ำเสมอแบบของทำเทียน 2. เนื้อหาและวรรณะขององค์พระ (Material & Color) · เนื้อหาจัดจ้านหนึบนุ่ม: เนื้อพระส่วนในมีลักษณะเป็นสีขาวอมเหลืองหม่นหรือขาวงาช้าง มีความแกร่งแต่หนึบนุ่มในที ไม่แห้งกระด้างสีเดียว · คราบน้ำมันตังอิ้วและคราบความเก่า: มีคราบสีน้ำตาลเข้มอมเหลืองปกคลุมหนาแน่นอยู่ตามซอกและส่วนต่ำของผิวพระ ซึ่งเกิดจากการขับตัวของ "น้ำมันตังอิ้ว" หรือตัวประสานเนื้อพระที่ผุดจา · ด้านในออกสู่ด้านนอกตามกาลเวลา ทำให้เห็นเป็นวรรณะสีเหลืองฉ่ำเข้มในบางจุด 3. การปรากฏของมวลสาร (Amulet Masses) · จุดมาบและรอยปูไต่: มีรอยหลุดร่อนของมวลสารอินทรีย์ที่ย่อยสลายไปตามกาลเวลา ทำให้เกิดเป็น "บ่อน้ำตา" หรือรูพรุนปลายเข็มขนาดเล็กกระจายอยู่ทั่วไป · เม็ดมวลสาร: ปรากฏเศษจุดหรือเม็ดมวลสารกระจายตัวจมอยู่ในเนื้อพระอย่างเป็นธรรมชาติ ทั้งจุดสีเข้ม (เม็ดผงใบลานหรือผงถ่าน) และเม็ดสีขาวขุ่น (เม็ดผงพุทธคุณ) ซึ่งไม่ได้ตั้งใจลอยอยู่บนพื้นผิวเพียงอย่างเดียว ด้านข้างของพระสมเด็จองค์นี้ มีความโดดเด่นและบ่งบอกถึงกรรมวิธีการสร้างแบบโบราณอย่างชัดเจน โดยมีจุดสังเกตหลัก ๆ ดังนี้ครับ · ร่องรอยการตัดขอบ (ตอกตัด): ขอบข้างมีลักษณะของ "รอยตัดจากหน้าไปหลัง" ที่เห็นเนื้อพระเป็นรอยครูด แตกแห้ง ปริแยก และเป็นร่องหลุมบ่อตามธรรมชาติ ไม่ใช่ขอบที่เรียบตึงหรือเกิดจากเครื่องตัดสมัยใหม่ · การหดตัวและริ้วรอยธรรมชาติ: ผิวสัมผัสด้านข้างมีความหยาบและหนึกนุ่ม มีรอยยุบตัว รูพรุนปลายเข็ม และรอยแยกระหว่างเนื้อเยื่อปูน ซึ่งเกิดจากการแห้งตัวของเนื้อผงพุทธคุณตามกาลเวลา · มวลสารส่องเห็นเด่นชัด: เม็ดมวลสารที่ผสมอยู่ภายในเนื้อพระถูกคมของเครื่องมือตัดผ่าน ทำให้เกิดเป็นรอยครูดหรือหลุดล่อนออกไป ทิ้งร่องรอยเป็นหลุมขนาดเล็กกระจายอยู่ทั่วไปตามแนวด้านข้าง จากการพิจารณาด้วยเหตุและผลทั้งหมดทั้งมวลที่กล่าวมาข้างต้น จึงการันตีว่า พระสมเด็จวัดระฆัง ที่แท้จริง ไม่จำเป็นต้องเป็น "องค์ดารา" (องค์ที่เคยลงหนังสือหรือมีชื่อเสียงโด่งดัง) หรือ "องค์ครู" (องค์ที่ถูกยกให้เป็นแม่แบบในการดูพิมพ์ทรง) ตามกระแสเสมอไป เพราะแก่นแท้ของพระเครื่องอยู่ที่ ความเก่าของธรรมชาติและมวลสาร เป็นสำคัญ สร้างขึ้นโดยสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) เป็นที่รู้จักกันทุกคนโดยเฉพาะข้าราชบริพาร บุคคลสำคัญและปุถุชน (สามัญชน) ประชาชนทั่วไปให้ทั่วถึง ด้วยมวลสารศักดิ์สิทธิ์ที่โดดเด่น เช่น ผงวิเศษทั้ง 5 (ผงปถมัง, อิทธิเจ, มหาราช, ตรีนิสิงเห และพุทธคุณ) ปูนเปลือกหอย ข้าวสุก และเกสรดอกไม้ ตามมวลสารที่หามาได้แต่ละครั้ง ซึ่งส่วนผสมแต่ละวาระ แต่ละครก กระบะสัดส่วนที่ไม่เท่ากัน จะอ่อนหรือแก่มวลสารใดเป็นหลัก การสร้างแต่ละครั้งมีจำนวนมาก จึงมีแม่พิมพ์ที่แกะหลายแม่พิมพ์ทั้งขนาดและรูปทรงไม่เหมือนกันเป๊ะๆ ทำให้ทำให้เชื่อกันว่ามีพุทธคุณครอบจักรวาลในวงการพระเครื่องจึงยกย่องให้เป็น "จักรพรรดิแห่งพระเครื่อง" และครองตำแหน่งอันดับ 1 ในชุด เบญจภาคี ด้วยเหตุผลทางประวัติศาสตร์ พุทธศิลป์ และความศักดิ์สิทธิ์ที่ยากจะหาวัตถุมงคลใดมาเทียบเคียง จึงมีคุณค่าและมูลค่านิยมสูงสุดในวงการพระเครื่องในปัจจุบันและต่างประเทศ การสร้างพระจำนวนมากมีจุดประสงค์หลักเพื่อสืบทอดอายุพระพุทธศาสนา เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ และเพื่อสร้างบุญกุศลครั้งใหญ่ตามความเชื่อบุคคลที่ศรัทธาให้ทั่วถึงคนในประเทศ